გოგი გეგეჭკორი

  დღეს გოგი გეგეჭკორს 94 წელი შეუსრულდებოდა...

დაიბადა 1923 წლის 23 თებერვალს.

მის ოჯახში ხშირად იყრიდნენ თავს ქართული კულტურის სხვადასხვა დარგის მოღვაწეები. მათი საუბრები უმეტესად ხელოვნების სფეროს შეეხებოდა. გიორგი ყოველთვის გატაცებით უსმენდა მათ, ფიქრობდა, კითხულობდა თეატრის შესახებ ყველაფერს, რაზეც კი ხელი მიუწვდებოდა. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, გეგეჭკორმა ჩააბარა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრში სამსახიობო ფაკულტეტზე. 1944 წლიდან შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრის მსახიობია. მოღვაწეობდა კინოსა და ტელევიზიაში. ეკრანზე ორმოცამდე დიდი თუ მცირე როლი განასახიერა. რადიოში, სტუდენტობიდან მოყოლებული, კითხულობდა ლექსებს, მოთხრობებს, ზღაპრებს, იგავ-არაკებს, ქმნიდა საინტერესო სახეებს რადიოდადგმებში. უფრო გვიან, როდესაც გეგეჭკორი უკვე აღიარებული, პოპულარული მსახიობი გახდა, მის ცხოვრებაში ხელოვნების კიდევ ერთი დარგი – ტელევიზია შემოვიდა. არც არაფერი იყო გასაკვირი იმაში, რომ თავისი საქმის ოსტატი, პირველი ნაბიჯებიდანვე ქართული ტელევიზიის მუდმივი თანამგზავრი გახდა.

შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრში მსახიობმა 120-მდე როლი შეასრულა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მ. მრევლიშვილის პიესაში "ბედი მგოსნისა"  განსახიერებული ნიკოლოზ ბარათაშვილის როლი. სპექტაკლი დიდხანს არ ჩამოსულა სცენიდან და საოცარი პოპულარობა მოუტანა მსახიობს; შემდეგ იყო დონ სეზარი("დონ სეზარ დე ბაზანი"), მგელი("ჭინჭრაქა"), ჰამლეტი, გლოსტერი, ბაკინგემი("ჰამლეტი", "მეფე ლირი", "რიჩარდ მესამე") და სხვ. ნ. დუმბაძის "საბრალდებო დასკვნაში" ტიგრან გულოიანის როლი ხუთასზე მეტჯერ ითამაშა. დ.კლდიაშვილის "სამანიშვილის დედინაცვალს", სადაც პლატონ სამანიშვილის როლს ასრულებდა, საეტაპო მნიშვნელობა ჰქონდა რუსთაველის თეატრისათვის და უცხოეთის რამდენიმე ქვეყანაშიც წარმატებით წარმოადგინეს.

მოღვაწეობდა კინოსა და ტელევიზიაში; კინოეკრანზე, ტელეფილმებში და რადიოდადგმებში 100-მდე როლი აქვს შესრულებული. 

გადაღებულია კინოფილმებში: 

• ლევანი("ჭრიჭინა", 1954), 
• ვახტანგი("აბეზარა", 1956), 
• ბესარიონი("წარსული ზაფხული", 1959), 
• ნესტორი("ეთერის სიმღერა", 1956), 
• ნიკო("ქალის ტვირთი", 1957), 
• მამა("არდადეგები", 1962), 
• ლოგიკის მასწავლებელი("ჩემი მეგობარი ნოდარი", 1967), 
• დირიჟორი("ჩარი რამა", 1972), 
• ფარმაცევტი("ვერის უბნის მელოდიები", 1973),
•  დათიკო("აურზაური სალხინეთში", 1975), 
• გალაკტიონი("ბაკულას ღორები", 1976),  
• ჩაჩიკა("ნატვრის ხე", 1976), 
• საბა("ბათა ქექია", 1978), 
• სანდრო კარიძე("დათა თუთაშხია", 1978), 
• მოსე("კაცია ადამიანი?!", 1979), 
• ჯანდიერი("ფესვები", 1987), 
• ივერთ მონასტრის ბერი("ანთიმოზ ივერიელი", 2001) და სხვ.

ბატონი გოგი საოცრად დახვეწილი, რაფინირებული ინტელიგენტი იყო. სიტყვაში  "ინტელიგენტი" ისედაც ბევრი კარგი მოიაზრება და თუ დავუმატებთ ე.წ. რაფინირებას, ჩვენ წინ წარდგება ღირსებებით შემკული ადამიანი.

ასეთი გახლდათ გოგი გეგეჭკორი - თავაზიანი, თავმდაბალი, განათლებული, გემოვნებიანი და საოცრად თბილი ადამიანი. მისთვის სულერთი იყო, ვინ იდგა მის წინ - თეატრის დარაჯი, გამვლელი თუ დირექტორი, ყველას მოწიწებით ელაპარაკებოდა. უცნობებს ქუჩაში ქუდის მოხდით ესალმებოდა, დარაჯთან დადგებოდა და დაწვრილებით გამოჰკითხავდა ოჯახის ამბებს, ბავშვს მისთვის "გასაგებ ენაზე" საინტერესო ამბებს უყვებოდა. ეს არ გახლდათ ყოველდღიურობაზე მორგებული თეატრალური ნიღაბი, გოგი უაღრესად გულწრფელი იყო დიდსა და პატარასთან, განურჩევლად ასაკისა და თანამდებობისა.

მიხეილ თუმანიშვილი: "თუ გიყვართ თქვენ სიცილი. გინდათ, გულიანად იცინოთ. თუ გსურთ, დატკბეთ კომედიის მსახიობის ბრწყინვალე ოსტატობით, მაშინ დაუყოვნებლივ შეეცადეთ, იშოვოთ ბილეთი რუსთაველის თეატრის სპექტაკლზე "ამბავი სიყვარულისა" და ნახეთ გიორგი გეგეჭკორი, რომელიც ამ სპექტაკლში ასრულებს ექვთიმე ქათამაძის როლს.

გოგი გეგეჭკორი არის არტისტი თავიდან ფეხებამდე. ბუნებისაგან მინიჭებული ნიჭირება მასში გაჯერებულია გასაოცარი შრომისმოყვარეობით და  ორგანიზებულობით."

მედეა ჩახავა : "გოგი შესანიშნავი პარტნიორია, ინიციატივიანი, იგი რეჟისორისთვისაც ძალიან საინტერესოა, რადგან სულ მუდამ ახალი წინადადებებით მოდის რეპეტიციაზე. იგი მრავალფეროვანია, დაუღლელი, სულ იწვის, დაუზარელია..."

ვასილ კიკნაძე: "ქართული თეატრის ჯენტლმენი- ხშირად ვიმეორებ ამ სიტყვებს გოგი გეგეჭკორის მისამართით. ეს გამონაკლისი თვისებაა. საქართველოში არტისტულ ნიჭს რა გამოლევს. ზოგჯერ მეჩვენება, რომ მთელი საქართველო არტისტობს- საერთოდ ქართველი მუდამ არტისტობს. ჩემზე ადრე ეს ახმეტელმა თქვა. მასზე საუკუნეებით ადრე კი უცხოელებმა- ქართველები ყოველთვის სხვის საჩვენებლად თამაშობენო. ჯენტლმენობა კი სულ სხვაა. ბუნებამ უნდა მოგცეს იგი."

ნათელა ურუშაძე : "გიორგი რბილი ხასიათის, ბუზღუნა, მაგრამ უხმაურო ადამიანი იყო. ჰქონდა კარგი იუმორი, რომელსაც უფრო ხშირად თავდაცვისთვის იშველიებდა. გიორგი საოცრად ყურადღებიანი მეუღლე და მამა იყო. არ მახსოვს, უცხოეთში წასულს, ჩვენთვის არ ჩამოეტანოს უამრავი საჩუქარი."

გოგი გეგეჭკორი: "ჩვენი პროფესიის საიდუმლოება იმაშია, რომ სცენაზე გამოსვლისას შენ გრძნობდე, თითქოს ამ როლს თამაშობ პირველად, როგორც პრემიერაზე. თუ ამ გრძნობას უმტყუნებ, მაშინ ეს როლი დაკარგავს თავის მშვენიერებას. ეს არის თეატრის მსახიობის სამზარეულოს საიდუმლოება - როგორც პირველად. ეს ძალიან ძნელია. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხნის მანძილზე ბევრი როლი ვითამაშე, ვცდილობდი ამ პრინციპის დაცვას. ახალგაზრდებსაც მოვუწოდებ, ისწავლონ როლის პერსპექტივაში თამაში.

მე მოცულობით დიდი როლები მითამაშია. ამ როლებიდან ერთი ათი როლი ვითამაშე კარგად, დანარჩენი, როგორც პროფესიონალმა, საშუალოდ, ბევრიც - ცუდად. მე არ ვარ ის კაცი, ჩემი როლებით ვიტრაბახო... მაგრამ მე საგრიმიორო ოთახში რომ აღარ შემოვიდე, ჩემს სარკესთან რომ აღარ დავჯდე, გრიმი არ გავიკეთო, გათავდა, მაშინ წერტილი უნდა დამესვას. რა ვქნა, ჯერჯერობით ვარ აქ, ამ თეატრში და ვთამაშობ ცოტას..."

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები

1955წ. - საქართველოს სახალხო არტისტი;

ღირსების ორდენი;

კოტე მარჯანიშვილის სახელობის პრემია;

საქართველოს სახელმწიფო პრემია.

| თაკო მელიქიშვილი|

Read More →

მურმან ჯინორია

პოპულარობა პირველივე კურსიდან მოიპოვა, მიხეილ თუმანიშვილმა რომ ათამაშა ტელესპექტაკლში - „გზაჯვარედინზე“. ამას ტელესპექტაკლი „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწინეს მოჰყვა, მერე კიდევ სხვა და ასე წავიდა... მისი ხმა არავისას ჰგავდა, ინტონაცია უცნაური იყო, არავის დაავიწყდება როგორ კითხულობდა ტერენტი გრანელის ლექსებს საქართველოს რადიოს მე-9 სტუდიაში: შუა კითხვისას ემოციურად წყვეტდა სტრიქონს, წამოხტებოდა სკამიდან და იქვე სტუდიაში ბოლთას სცემდა, თითქოს რაღაცას ეძებდა, მერე კი უცებ, მოწყვეტით მიუჯდებოდა მიკროფონს და განაგრძობდა... „გალაკტიონი არის დემონი და ჩემში უფრო ანგელოზია.“ მისი ცხოვრების გზა ერთდროულად გადაეჯაჭვა თეატრს, ეკრანს, რადიოსა და პოეზიას. გადაეჯაჭვა კი არა, შეესისლხორცა და გამთლიანდა ერთ ადამიანში, რომელსაც მურმან ჯინორია ჰქვია...

დაიბადა 1947 წლის 21 თებერვალს. 1975 წლიდან კინომსახიობთა თეატრის მსახიობია, 1983 წლიდან - რუსთაველის თეატრის. ჯინორია მხატვრული კითხვის ოსტატია. რუსთაველის თეატრში მისი ავტორობითა და შესრულებით განხორციელდა ლიტერატურული კომპოზიციები „ბედისწერა გვიხსნის მარად“ და „ქარი მწყურია მე პირდაპირი“, ვ.ანჯაფარიძის სახ. თეატრში: ქართველ პოეტთა ლექსებზე შექმნილი სპექტაკლი „...და სიმღერით ვკვდები“, გ.რჩეულიშვილის მოთხრობების მიხედვით - „ზღვა ძალიან ღელავს“, შექსპირის „ჰამლეტისა“ და სონეტების მიხედვით - „დროთა კავშირი დაირღვა“, დ.გულიას ლექსების მიხედვით - „მე იალქანი უნდა გავშალო“, ამავე თეატრში განასახიერა ლეონარდო სპექტაკლში „დედა დედოფალი“.

მისი, როგორც პროფესიონალი აქტიორის ცხოვრება 1971 წელს თეატრალურ ინსტიტუტში დაიწყო. თავიდანვე ბედმა გაუღიმა, დიდი მაესტროს, მიხეილ თუმანიშვილის ექსპერიმენტულ, სამსახიობო-სარეჟისორო ჯგუფში მოხვდა. თავად მურმან ჯინორია თვლის, რომ ეს ღვთის წყალობა იყო. განგების ეს საჩუქარი მსახიობმა არა მარტო ღირსეულად მიიღო, არამედ მთელი თავისი შემოქმედებითი ცხოვრებით დაამტკიცა, რომ იგი ასეთ წყალობას ნამდვილად იმსახურებდა.

არტისტობა ბავშვობიდანვე უნდოდა. პიონერთა სასახლის დრამატულ წრეშიც დადიოდა, ბატონ ვახტანგ სულაქველიძის ხელმძღვანელობით აქტიორული ხელოვნების ანბანს ეუფლებოდა. მშობლებს მიაჩნდათ, რომ ეს მათი შვილის ბავშვური გატაცება იყო. მისი მშობლები თვლიდნენ, რომ თეატრალური შემოქმედება რთული საქმიანობაა. ბევრი რამ გამართლებაზე, იღბალზეა დამოკიდებული.  მშობლების რჩევით 1971 წელს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი დაამთავრა, შემდეგ ოცნება აიხდინა და თეატრალურში ჩაირიცხა. თავისთავად სასიხარულოა, როდესაც ოცნებას აისრულებ და თეატრალურ ინტიტუტში მოხვდები. მაგრამ კიდევ უფრო დიდი ბედნიერებაა, როდესაც მსახიობის ოსტატობას მიხეილ თუმანიშვილი გასწავლის - დიდი რეჟისორი, თეატრის თეორეტიკოსი და პედაგოგი.  მურმან ჯინორია მიხეილ თუმანიშვილის საყვარელი მოწაფე იყო. დიდი მაესტროს ხელმძღვანელობით, მის გვერდით მოღვაწეობდა ახლადშექმნილ, ძალიან კარგ და წარმატებულ თეატრში. 

მურმან ჯინორია თეატრალურ სახელოსნოს ტოვებს და რუსთაველის თეატრში გადადის. მურმან ჯინორიას შემოქმედებაში ახალი ეტაპი დაიწყო. მსახიობი ასე იგონებს იმ ხანას: „რობერტ სტურუასთან  მივედი. გადავწყვიტე, ყველაფერი ნულიდან დამეწყო. შევეცადე, ჩემი თავი ახლად ინტიტუტდამთავრებული მსახიობის მდგომარეობაში ჩამეყენებინა. ვითომ არც პროფესიულ სცენაზე მითამაშია და არც კინოში. ამან ძალიან მიშველა. პატარა, ეპიზოდური და მეორეხარისხოვანი პერსონაჟის განსახიერებითაც უნდა შეგეძლოს დაამტკიცო, ვინ ხარ. შეიძლება მაშინვე მიიღო საოცნებო სამუშაო, მაგრამ თუ ასე არ მოხდა, ამისთვისაც მზად უნდა იყო. პატარ-პატარა პერსონაჟებმა შეიძლება უფრო დიდი და მნიშვნელოვანი სცენური გმირები შემოიყვანონ არტისტის ბიოგრაფიაში“.

ყველა თავის როლში მურმან ჯინორია მისი, როგორც მსახიობისა და მოქალაქის სათქმელს გამოხატავს. კინოში ამის გაკეთება უფრო რთულია, იმის გამო, რომ აქ მსახიობი კიდევ უფრო მეტ სხვადასხვა ფაქტორზეა დამოკიდებული, ვიდრე თეატრში. თუმცა მურმან ჯინორიას კინოშიც მრავალი როლი აქვს შესრულებული: თამაზ იაშვილი („თვალი პატიოსანი“), სოსიკო („სინემა“), თამაზ ენგური („ჩაკლული სული“), კარტუზო („ბესამე“), მამა იორამი („მარადისობის კანონი“), მაიორი ქარდავა („დაპირისპირება“) და სხვა. მიუხედავად კინოში შექმნილი არაერთი დასამახსოვრებელი სახისა, მურმან ჯინორიას უმთავრესი შემოქმდებითი ასპარეზი დრამატული თეატრია. და არა მხოლოდ რუსთაველის თეატრი.

მურმან ჯინორია: „ ჩემი აზრით, მსახიობი რეჟისორზე დამოკიდებული არ უნდა იყოს. თუ პროფესიონალი ხარ და შენი საქმე გიყვარს, რისკზე უნდა წახვიდე და არ დაელოდო, როდის გიპოვის და აღმოგაჩენს რეჟისორი. ვცდილობ, ყველა როლში ჩემი სათქმელი, ჩემთვის საინტერესო პრობლემა დავინახო და ჩემებური გასაღები მოვარგო. არსებობს დრამატურგის, რეჟისორისა და მსახიობის პარტიტურა დრამატურგმა დაწერა სიუჟეტი, დიალოგები. რეჟისორმა შექმნა მიზანსცენები, ატმოსფერო, განწყობილება. მათზე დაყრდნობით მე მესამე, ჩემი პარტიტურა უნდა შექმნა. საერთოდ, ყველა საქმეში თავისუფალი მინდა ვიყო, ჩემს პროფესიაშიაც.“ 

შეიძლება ზემოთ მოყვანილ მის მოსაზრებათაგან ზოგიერთი სხვაც უჩვეულოდ მოგეჩვენოთ. მაგრამ ეს, მხოლოდ ერთი, ზედაპირული შეხედვით. მურმან ჯინორია გამოცდილი პროფესიონალია და შესანიშნავად იცის არა მარტო თავისი საქმიანობის თავისებურებები, არამედ აქტიორული შემოქმედების ბევრი საიდუმლოც. როდესაც იგი მსახიობის თავისუფლებაზე საუბრობს, ალბათ, მის მეტ-ნაკლებ დამოუკიდებლობას გულისხმობს ავტორისა და რეჟისორის მიერ შეთხზულ ვითარებაში. მხოლოდ ამ მოცემული პირობების გათვალისწინებითაა შესაძლებელი მაქსიმალური აქტიორული თავისუფლების მიღწევა და საინტერესოდ იმპროვიზირება. სწორედ ეს არის მურმან ჯინორიას შემოქმედების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მხარე.

მურმან ჯინორიას მიერ შესრულებული მნიშვნელოვანი როლები კინომსახიობთა თეატრში:

ლეონარდო („სისხლიანი ქორწილი“), იაკობი („შუშანიკის წამება“), დონ ჟუანი („დონ ჟუანი“).

მურმან ჯინორიას მიერ შესრულებული მნიშვნელოვანი როლები რუსთაველის თეატრში:

დიმიტრი პაუშენკო („შეთქმულება“), ბ-ნი ნოე („დიალოგები ორმოქმედებიანი პიესისათვის“), მარლის სული („საშობაო სიზმარი“), კენტი („მეფე ლირი“), ვიქტორი „ირინეს ბედნიერება“), აბესალომი („იქ, სადაც ღვარად მოედინება“), თომა („ნახვის დღე“), მესამე მსაჯული („თორმეტი განრისხებული მამაკაცი’), ბ-ნი კოტე („სულიერი არსებები“), „სხვა საქართველო“ (ლიტერატურული კომპოზიცია), პოლონიუსი („გონზაგოს მკვლელობა“)

გადაღებულია კინოფილმებსა და სატელევიზიო სპექტაკლებში.

ჯილდოები:

1988წ - კოტე მარჯანიშვილის სახელობის პრემია.

სოფიკო ჭიაურელი: „ძალიან მიყვარს და პატივს ვცემ მურმანს უწინარეს იმიტომ, რომ არის უდიდესი პროფესიონალი, თავის საქმეზე შეყვარებული მსახიობი. მურმანი არის პოეზიის უბადლო მკითხველი, მხატვრული კითხვის ოსტატი. ბევრია კარგი დრამატული მსახიობი, ვისთვისაც სრულიად უცხოა ლექსის კითხვა, მურმანი კი ჩინებულად ფლობს ამ ორივე პროფესიას. ის გამორჩეულია არა მარტო სამსახიობო მონაცემებით, არამედ გარეგნობითაც - არის ტანადი, პლასტიური, ძალიან ლამაზი, მეტყველი ხელებით. როგორც პარტნიორი - შესანიშნავია. პირადად მე ისეთი დიდი სიამოვნება, როგორსაც მისი პარტნიორობა მანიჭებს, იშვიათად განმიცდია.“

მურმან ჯინორია: „ცხოვრება ასეთია, ადამიანებს ერთმანეთს აჯიბრებს. თეატრშიც რეჟისორმა შეიძლება შენს მაგივრად სხვა წამოსწიოს წინ. ეს მის პროფესიაში შედის, შეჯიბრში გამყოფებს შენს კოლეგასთან. ჩემს ცხოვრებაშიც ყოფილა ასე. გგონია, რომ ეს როლი უნდა ითამაშო, მაგრამ მოგცეს სულ სხვა. ის, რომელზეც არასდროს გიოცნებია, არასდროს მოგწონდა… ბევრი სხვა რამეც ყოფილა… როგორ გადაიტან, ეს არის მთავარი. გაბოროტდები და ასე დაამთავრებ, თუ მოითმენ. მოთმენა გაჩერებას არ ნიშნავს. ჩემს მტრებს ვენაცვალეო, – სერგო ზაქარიაძე ამბობდა, – არტისტი გამომიყვანესო. ღმერთი იმიტომ არის დიდი, რომ იქვე გაძლევს წამალს, არ მოგკლავს. პირიქით, გასწავლის, თუ ამას ამოხსნი, ხომ კარგი. თუ ბოღმისთვის დაიტოვებ, არაფერი გამოვა. არ უნდა დაიბოღმო, არ უნდა გაბოროტდე. თეატრში ხდება ასეთი რაღაცები… ღარიბი არ უნდა იყო. ღარიბობაა გამორჩენაზე ფიქრი. ზოგიერთი არტისტი მშიშარაა, დრამატურგსა და რეჟისორს ეფარება და ამით უნდა თავის გამოჩენა. ასე ადვილია ცხოვრება. როცა არაფრიდან გამოიყვან რაღაცას, ეს არის სიამოვნება, თანაავტორი ხდები როლის… სხვა მდგომარეობაში გადასვლა არის არტისტობა. მსახიობები ხშირად ცდილობენ, ტემპერამენტის ხარჯზე მოახერხონ მაყურებელზე ზემოქმედება. საშინელებაა. ეს ემოციის ხარჯზე უნდა მოხდეს… ენერგიას ვხარჯავ კი არა, სპექტაკლის შემდეგ თითქმის ვეღარ დავდივარ, მაგრამ ტემპერამენტის ხარჯზე კი არ ვაკეთებ ამას, არამედ ემოციის. მთავარი გულწრფელობაა და შენი სინდისი. თუ ამას მისდევ, მაშინ ყოველთვის მართალი ხარ“.

(მასალები დაცულია რუსთაველის თეატრის მუზეუმში.)

| თაკო მელიქიშვილი|

Read More →

Robert Sturua's experiments about theatrical techniques of speech-making

“ When I started to work in the theatre, I had one cherished desire: I wanted the actors to speak naturally, like human beings generally do. Ever since my childhood, I have always wondered why the people on the stage spoke in a softly style, pathetically and unnaturally. Furthermore, some of the celebrated actors, who could speak their native tongue Georgian very well, used to speak it with a Russian accent and nobody cared because it was considered to be posh. So, when I started to work on my first production, my principal ultimatum was that all the actors should speak naturally, as they generally spoke in their everyday life. Nobody objected to my idea. Generally, when a beginner is producing his first performance, every actor in the theatre, engaged or not, tries to be very kind to him, they fulfill all his wishes, they try to make a good impression, they look into his eyes soothingly… To put it all into a nut-shell, it’s a real Garden of Eden all around him. But, unfortunately, my first production was not good enough. No wonder because the cast, dressed up in the fantastic costumes designed by Mamia Malazonaia and acting in the naturally. This was when I realized that the theatre had its own language and each production should have its own register and style of speech, its own melody…

                And then, there came the day when the theatre authorities told me to stage V.Rozov’s comedy of manners “Before the Supper” transtlated by Jansug Charkviani into the Georgian language. It seemed the theatre muses gave me another chance of making my experiments in the scenic speech. You may consider it strange but I still think that it was the best realistic play ever staged on the Georgian stage. Yes, yes, I’m serious! Did this bold claim make you indignant? Perhaps, it did, for it makes me feel embrassed; saying so, I even blushed and started to pull my moustache. However, none of us can deny it, for it’s the truth.

                This production assured me that no matter how realistic the play or its interpretation is, the scenic speech must differ from the everyday talk, as far as the theatre is capable to turn even the everyday life into a real poetry.”

Robert Sturua

Read More →

სოსო ლაღიძე

დღეს სოსო ლაღიძე 81 წლის გახდა.

დაიბადა 1936 წლის 21 იანვარს. რუსთაველის თეატრის მსახიობია 1959 წლიდან. 1980 წელს მიენიჭა საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტის წოდება.

სოსო ლაღიძე ახალგაზრდობიდანვე გამოირჩეოდა კარგი გარეგნული და შემოქმედებითი მონაცემებით. არ აქვს მნიშვნელობა სპექტაკლში მთავარ როლს თამაშობს თუ ეპიზოდს, ყოველ ნამუშევარში აქსოვს თავისი შესაძლებლობების მაქსიმუმს და მაყურებლის ინტერესს იმსახურებს.

ყველა ვინც სოსოს იცნობს გაოცებულია მისი სიყვარულით თეატრის მიმართ და ყველა აღნიშნავს მის განსაკუთრებულ პიროვნულ თვისებებს. მასთან შეხვედრისასვე იგრძნობა მისი თავაზიანობა, გულწრფელობა, გულახდილობა, სითბო და დადებითი ენერგია. თეატრი მისთვის სიცოცხლეზე მეტია.

სოსო ლაღიძის ცხოვრებაში თეატრამდე იყო ფეხბურთი, რომელიც არანაკლებად უყვარდა. ერთ გუნდში თამაშობდა მიშა მესხთან და სერგო კოტრიკაძესთან ერთად. მწვრთნელი პერსპექტიულ ფეხბურთელად მიიჩნევდა, 33 საუკეთესო ფეხბურთელშიც დაასახელეს, მაგრამ ერთ-ერთ მატჩზე საშინელი ტრამვა მიიღო, ფეხი მოიტეხა და ამით დამთავრდა მისი საფეხბურთო კარიერა. მაშინ როდესაც ფეხბურთზე ოცნებაც შეუძლებელი იყო, კარგი მონაცემებისა და შესახედაობის წყალობით თეატრალურ ინსტიტუტში მოეწყო, ბატონი მიხეილ თუმანიშვილის ჯგუფში. ამის შემდეგ კი მისი ცხოვრება მთლიანად შეცვალა რუსთაველის თეატრში მოხვედრამ, რაც მისთვის უდიდესი ბედნიერება იყო.  რუსთაველის თეატრში ისეთ მსახიობებთან ერთად უწევდა მუშაობა  როგორებიც იყვნენ: აკაკი ხორავა, რამაზ ჩხიკვაძე, კარლო საკანდელიძე, გურამ საღარაძე, მედეა ჩახავა და სხვა ლეგენდარული მსახიობები. მათგან ისწავლა თეატრის სიყვარული, ადამიანობა, ურთიერთგაგება და ცხოვრება. ბუმბერაზი მსახიობი ეროსი მანჯგალაძე კი მისი ნამდვილი მამობილი გახდა.

სოსო ლაღიძის შემოქმედება მხოლოდ თეატრით არ შემოიფარგლება. მისი კინოროლები მცირე ეპიზოდურიდან მალევე გადაიზარდა მნიშვნელოვან ნამუშევრებად. განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი კინოროლია გაბრიელი - ფილმში „ლონდრე“.

სცენაზე შესრულებული მნიშვნელოვანი როლებია:

ლაპჩენკო („ისინი შეხვდნენ ერთმანეთს“), ვეფხია ხალიბაური („ამბავი სიყვარულისა“), ლადო („ფიროსმანი“), გურამი („ზღვის შვილები“), თამაზი („გზა მშვიდობისა“), ჯიმ კარი („წვიმის გამყიდველი“), უფლისწული („სიბრძნე სიცრუისა“), ჰემონი („ანტიგონე“), ზაზა ნაკაშიძე („საბრალდებო დასკვნა“), გერა („გვადი ბიგვა“), გოგი („კავკასიური ცარცის წრე“), გრეი („რიჩარდ III”), საფრანგეთის მეფე („მეფე ლირი“), როსსი („მაკბეტი“), კვანტი - დაუდე („სალამურა“), თავადი  ფანტიაშვილი („მზის დაბნელება საქართველოში“).

რობერტ სტურუა: „სოსო ლაღიძე ისეთ მსახიობთა რიცხვს განეკუთვნება, რომლებიც პერსონაჟს თავის პიროვნულ მომხიბვლელობას და შარმს უნაწილებენ ხოლმე, სწორედ ასეთი მიმზიდველობით გამოირჩევიან მისი გმირები. ლაღიძე მკვეთრ გამომსახველობით ხერხებს შესრულების რბილ, მშვიდ მანერას ამჯობინებს, გაწონასწორებული შინაგანი რიტმი ადვილად აღსაქმელს ხდის მის ნამუშევარს, გმირის შინაგანი ცხოვრების სულიერ ძვრებს ნათლად წარმოაჩენს მაყურებლის წინაშე.“

ჯემალ ღაღანიძე: „როდესაც მთხოვეს სოსოზე რამე დამეწერა, დავიბენი, იმდენად საინტერესო პიროვნებაა, იმდენი დადებითი თვისება აქვს, ამის აღწერას პოეტი, მწერალი, ან თეატრმცოდნე თუ შესძლებს. მე არც ერთი, არც მეორე და არც მესამე ვარ. მდგომარეობიდან ისევ განგებამ გამომიყვანა, გამახსენა ცხოვრების ერთი ეპიზოდი: ეს მოხდა ორმოციოდე წლის წინ რუსთაველის თეატრში ახალი სპექტაკლის მზადებისას რეპეტიციაზე ბ-ნი სერგო ზაქარიაძე დამწყებ მსახიობს მამა-შვილურ რჩევას აძლევდა: „შვილო, ამ სპექტაკლში შენი შექმნილი სახე ისეთი ლამაზი, პატიოსანი, საყვარელი და სუფთა უნდა იყოს, როგორც ჩვენი სოსო ლაღიძეა, რომელიც ბოჩოლას სუფთა თვალებით იყურება. “ აბა, მითხარით, ამაზე დიდებული დახასიათებაკიდევ არსებობს?!  მადლობა განგებას ამ ეპიზოდის გახსენებისთვის.

გავიდა რა ორმოცი წელი, 70 წლის სოსო დღესაც ბოჩოლას თვალებით გვიყურებს. მჯერა 30 წლის შემდეგ, 100 წლის იუბილეს სოსო ასეთივე სუფთა თვალებით შეხვდება.

არ ვიცი, რომელ ბრძენს უთქვამს: „უძლიერესია ის, ვინც თავის თავს ფლობს“. სოსომ ეს შესძლო დასძლია, როგორც ობლობა, ასევე გაჭირვება და დუხჭირი ცხოვრება. იმის მაგიერ, რომ კაცთმოძულე გამხდარიყო, პირიქით - კაცთმოყვარე გახდა. შექმნა თითით საჩვენებელი ოჯახი, შეიძინა და თავი შეაყვარა უამრავ მეგობარს, მაყურებელს, მათ შორის მეც გახლავართ. თითქმის ნახევარი საუკუნეა მე და სოსო რუსთაველის თეატრის სცენაზე პარტნიორობას ვუწევთ ერთმანეთს. დღემდე ერთად ვართ ჭირსა თუ ლხინში. ეს მე ძალიან დიდ ბედნიერებას მანიჭებს. სოსო ის კეთილი კაცია, რომელიც ბოროტებას ებრძვის, სიკეთეს თესავს ხალხში. ამიტომ დარწმუნებული ვარ ღმერთი მასთან იქნება - დიდხანს, კიდევ დიდხანს იცოცხლებს, ამინ.“ (2006წ.)

სოსო ლაღიძე: „განვლილ ცხოვრებას რომ ვაკვირდები, ვხვდები, რომ გაცილებით უკეთ შემეძლო კარიერის გაძღოლა კინოშიც და თეატრშიც, მაგრამ ყველაფერზე წინ მაინც ოჯახი დავაყენე და ნაკლებად ვმუშაობდი საკუთარ თავზე. ამას ჩემს სიზარმაცეს უფრო ვაბრალებ. მეტის გაკეთება შემეძლო. იმით კი ძალიან იღბლიანი ვყოფილვარ , რომ საოცარ ადამიანებში და პროფესიონალებში გავიზარდე და როგორ ფიქრობთ, მაქვს უფლება, რაიმე ცუდი გავაკეთო.“

(მასალები დაცულია რუსთაველის თეატრის მუზეუმში.)

| თაკო მელიქიშვილი |

Read More →

რობერტ სტურუას ექსპერიმენტები სცენურ მეტყველებასთან დაკავშირებით

„თეატრში რომ მოვედი, ერთი დიდი სურვილი მქონდა, მსახიობებს ადამიანურად, ბუნებრივად ელაპარაკათ. ბავშვობიდან მიკვირდა, რომ სცენიდან მესმოდა ამაღლებული, პათეტიკური, გადაპრანჭული მეტყველება. უფრო მეტიც-ზოგიერთი ცნობილი მსახიობი, რომელიც ბრწყინვალედ ფლობდა ქართულს, სცენაზე რუსული აქცენტით ლაპარაკობდა და ამას ყველანი ჩვეულებრივ ამბად მიიჩნევდნენ. ამიტომ, რამდენადაც შემეძლო, პირველ სპექტაკლზე მუშაობისას კატეგორიულად მოვითხოვე, ელაპარაკათ ისე, როგორც ცხოვრებაში ლაპარაკობდნენ. საოცარია, წინააღმდეგობა არავის გაუწევია. საერთოდ, როცა ახალბედა რეჟისორი პირველ სპექტაკლზე მუშაობს, მისდამი ყველა კეთილადაა განწყობილი, თვალებში შესციცინებენ, ყველა მოთხოვნას უსიტყვოდ უსრულებენ, ცდილობენ თავი შეაყვარონ, ყველა „ეტრფის“, ვინც სპექტაკლშია დაკავებული და ვინც არა. მოკლედ, ნამდვილი სამოთხეა, ედემის ბაღი. მაგრამ სამწუხაროდ, სპექტაკლი არ გამოგვივიდა, ან კი როგორ გამოგვივიდოდა, როცა მამია მალაზონიას მიერ შექმნილ ირეალურ ზღაპრულ სამყაროში ფერადოვან კოსტუმებში გამოწყობილი გმირები უბრალო, ყოფითი ენით ლაპარაკობდნენ. მაშინ მივხდი, რომ თეატრს, ყველა სპექტაკლს თავისი ენა აქვს, თავისი ტონალობა, თავისი მელოდიურობა... და აი, თეატრის ხელმძღვანელობამ დამავალა, დამედგა ვ. როზოვის ყოფითი კომედია- „ვახშმობის წინ“, რომელიც ჩვენი თხოვნით გადმოაქართულა ჯანსუღ ჩარკვიანმა. თითქოს თეატრის მუზებმა კიდევ ერთი საშუალება მომცეს, გამეგრძელებინა ჩემი ექსპერიმენტები სცენურ მეტყველებასთან დაკავშრებით. თუ გნებავთ, ჩემს ახირებად მიიჩნიეთ, მაგრამ დღემდე მჯერა, რომ „ვახშმობის წინ“ საუკეთესო რეალისტურია სპექტაკლია ქართული თეატრის ისტორიაში. დიახ, დიახ! აღშფოთდით? მე კი სირცხვილისგან ლოყები შემეფაკლა და ულვაშებიც ამიცმაცუნდა, მაგრამ ასეა და რა ვქნათ.

ამ სპექტაკლმა დამარწმუნა, რომ რაოდენ რეალისტური ნაწარმოებიც არ უნდა დადგა, მსახიობთა მეტყველება ჩვეულებრივი ყოფითი მეტყველებისაგან მკვეთრად უნდა განსხვავდებოდეს, რადგან თეატრი ცხოვრებას პოეზიის საგნად აქცევს.“

რობერტ სტურუა

Read More →

ალექსანდრე ახმეტელი

ალექსანდრე ახმეტელის დაბადებიდან 130 და ტრაგიკული გარდაცვალებიდან 79 წელი გავიდა.
დაიბადა 1886 წლის 14 აპრილს, სოფელ ანაგაში.

1900 წელს დაამთავრა თელავის სასწავლებელი. 1906 წელს დაამთავრა ქართული გიმნაზია და იმავე წელს შევიდა პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. სტუდენტობის პერიოდში აქვეყნებდა წერილებს თეატრალურ ხელოვნებაზე ქართულ და რუსულ ჟურნალ-გაზეთებში. თელავსა და მაჩხაანში დგამდა სცენისმოყვარეთა სპექტაკლებს.

ქიმიის პროფესორი გ.ციციშვილი, რომელიც მაშინ პეტერბურგის უნივერსიტეტში სწავლობდა, მოგვითხრობს სანდრო ახმეტელის შრომისუნარიანობაზე: „ყველაფერს ასწრებდა, შეუსვენებლივ კითხულობდა წიგნებს სასცენო ხელოვნების შესახებ. აღამებდა ბიბლიოთეკაში, დადიოდა თეატრებში, ღამით წერდა სტატიებს, რომლებსაც ჟურნალ- გაზეთებში აქვეყნებდა. ხშირად უამბობდა ამხანაგებს იმის შესახებ თუ როგორ წარმოედგინა ამა თუ იმ პიესის სცენაზე განხორციელება. ოცნებობდა დ.ერისთავის „სამშბლოს“ დადგმაზე, რომ მოქმედება პარტერშიც ყოფილიყო გაშლილი.“

რა ვიცით ახმეტელის ცხოვრების ამ პერიოდის შესახებ? იყო აქტიური წევრი პეტერბურგელ ქართველთა სათვისტომოსი. თუკი იქ რაიმე საღამო იმართებოდა, მთავარი გამომგონებელი და ორგანიზატორი ის იყო. უკრავდა ქართულ ხალხურ საკრავებზე. მაგრამ იმავ დროს, მის თანამედროვეთა გადმოცემით, პერიოდულად ამ მხირულსა და ხალისიან სტუდენტს საშინელი სევდა მოიცავდა ხოლმე. მიზეზების შესახებ ის არაფერს ამბობდა. იქნებ არც შეეძლო მათი ზუსტი განსაზღვრა. ასეთ დროს განმარტოებას ირჩევდა უფრო ხშირად ფინეთის რომელიმე ყრუ სოფელში მიდიოდა თურმე, ტყეში სეირნობდა მარტო, ნავით შორს გასცურავდა, აგრეთვე მარტო... პეტერბურგში დაბრუნებული შეივლიდა იასე ვაჩნაძესთან, რომელსაც ლიტეინის გამზირზე ღვინის მაღაზია ჰქონდა. მაგრამ იშვიათად დალევდა, მერე ეს სიამოვნება აიკრძალა, ვინაიდან იცოდა ცუდი სიმთვრალე სჩვეოდა. ასე, კახელმა კაცმა-ვაზის ქვეყნის შვილმა, სამუდამოდ უარი თქვა სიამოვნებაზე , რადგან იგი მისი პიროვნების ჰარმონიულ არსებობას არღვევდა. ვერ მისცემდა თავს ამის უფლებას. ვერც სხვას, თუკი, ეს მასზე იყო დამოკიდებული. შემდგომშიც, მთელი სიცოცხლის მანძილზე, სასმელი თეატრის უბოროტეს მტრად მიაჩნდა და ებრძოდა მას დაუნდობლად, ყველა ვითარებაში.

ალექსანდრე ახმეტელი 1911 წელს გაზეთ „Кавказская Речь”- ში პირველად გამოთქვამს თავის მოსაზრებეს იმ დროის ქართული თეატრის შესახებ. ახმეტელისთვის ამოსავალია ქართული თეატრის განსაკუთრებული მდგომარეობა - ეს თეატრია ერთადერთი ადგილი საქართველოში, სადაც ადამიანები შემოქდებით საქმიანობას ეწვევიან და სწორედ აქ არ ენიჭება წამყვანი მნიშვნელობა საქართველოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ასახვას. სეზონის რეპერტუარის 98 პროცენტს უცხოელ ავტორთა პიესები შეადგენს. ადამიანები, რომლებსაც ქართველი მსახიობები ასახიერებენ იმდენად შორეული არიან მათთვის, რომ ამ გმირთა ფსიქოლოგიის ბოლომდე წვდომა შეუძლებელია. ამის გამო არც მაყურებელი დადის.

ამ წერილში ახმეტელი პირველად აყენებს საკითხს იმის შესახებ, რაც შემდგომ მთელი სიცოცხლის მანძილზე იქნება მისთვის საინტერესო და ამაღელვებელი - ესაა პრობლემა ეროვნულისა ხელოვნებაში. ჭეშმარიტად ეროვნული მისთვის, პირველ ყოვლისა, იმაშია რაც გულით შეიგრძნობა, ვინაიდან ხელოვნებას ის მიაკუთვნებს გრძნობათა სამყაროს. ამიტომაა ჭეშმარიტი ხელოვნება მუდამ ეროვნული. ძალზე მნიშვნელოვანია ის, რომ ეროვნულს ახმეტელი ეძებს გრძნობათა სფეროში, მაშასადამე, ადამიანის სულის სიღრმეში. ეს უთუოდ უნდა დავიხსომოთ, ვინაიდან შემდგომ თავის გამონათქვამებში ამავე საკითხთან დაკავშრებით ის უფრო მეტს ილაპარაკებს ეროვნული ფორმის შესახებ. შესაძლოა, იმის გამო, რომ ხელოვნებაში ეროვნულის სიღრმივ, ემოციურ არსზე მან იმთავითვე გამოთქვა თავისი შეხედულება და მიიჩნევდა, რომ ეს საწყისი და ფუძისეული დებულება თავისთავად იგულისხმება და გამეორება არ არის საჭირო. 

1912 წელს, ჯერ კიდევ სტუდენტმა, რომელსაც ერთი სპექტაკლიც კი არ ჰქონდა დადგმული პროფესიულ თეატრში, ახმეტელმა საქვეყნოდ პრესაში განაცხადა იმის შესახებ, რომ ქართულ თეატრში აუცილებელია ძირეული ცვლილებანი. არსებული თეატრის გაუმჯობესება ვერ გადააქცევს მას ახალ თეატრად. ახალი თეატრის დაბადებისთვის სრულიად ახალი ძალების ამოძრავებაა აუცილებელი.

1916წ. (№272) გაზ. „დრამატული საზოგადოების კრება“

„ქართველებს არა აქვთ თეატრი... საზოგადოებამ უნდა იხსნას თავისი ხელოვნება... ამას მოითხოვს ერის ინტერესები. ერის არსებობა. ვინც ამას არ გრძნობს და არ იზიარებს, ის არაა ქართველი... თეატრის საკითხი უპირველესად ეროვნული საკითხია.“

1918 წელს რეჟისორი მ. ქორელი ა. ახმეტელის პიროვნების მიმართ იჩენს ინტერესს- აკაკი ფაღავას სწერს: „გაიგეთ, როგორი რეჟისორი უნდა გამოდგეს ახმეტელი..“

1919 წელს ახმეტელი ირიცხება ქართული დრამის დასში, როგორც რეჟისორი. ამავე წელს, ახმეტელი დადგამს თავის პირველ სპექტაკლს პროფესიული, ოღონდ არა დრამატული, არამედ მუსიკალური თეატრის სცენაზე- „თქმულება შოთა რუსთაველზე“.

1920 წელს სანდრო ახმეტელი ქართულ დრამატულ თეატრში მოვიდა. სრულიად ჩამოყალიბებული პიროვნება, რომელიც ღრმად იყო დარწმუნებული თეატრალური ხელოვნების გადამწყვეტ მნიშვნელობაზე არა მარტო ერის კულტურის, არამედ საერთოდ ერის არსებობისთვის.

ქართულ თეატრში, შესაძლოა, ის არ მოსულა მზა პროგრამით, მაგრამ სრულიად გარკვეული მიზანი ნამდვილად ჰქონდა - მოეხდინა ძირეული ცვლილება, ახმეტელს ესმოდა, რომ არსებულმა უკვე ამოწურა თავისი ყველა შესაძლებლობა და ახლა ახლისკენ სვლაა აუცილებელი.

1924 წელს ახალგაზრდა მსახიობთა და რეჟისორთა ჯგუფმა შემოქმედებითი კორპორაცია „დურუჯი“ დააარსა, მისი ორგანიზატორი და ხელმძღვანელი რეჟისორი ალექსანდრე ახმეტელი იყო. ამავე წლის 29 იანვარს რუსთაველის თეატრში სპექტაკლ „ინტერესთა თამაშის“ მსვლელობისას მსახიობმა აკაკი ვასაძემ „დურუჯის“ მანიფესტი წაიკითხა.

სპექტაკლებსაც აქვთ თავიანთი ბედი. გრიგოლ რობაქიძის „ლამარა“ თითქოს თავის თავში ატარებდა რაღაც საბედისწეროს: 1926 წელს სწორედ ეს პიესა გახდა კოტე მარჯანიშვილისა და სანდრო ახმეტელის პრინციპული შემოქმედებითი კონფლიქტის საბაბი. ოთხი წლის შემდეგ ახმეტელი კვლავ დაუბრუნდა პიესას. ხელახლა დადგა. ამ დღიდან დაიწყო „ლამარას“ სცენური ისტორიის ახალი ეტაპიც.

ახმეტელი 40 წლის ასაკში გახდა რუსთაველის თეატრის ხელმძღვანელი მისი პირველი დადგმიდან დრამატულ თეატრში, ექვსი წლის შემდეგ.

1926-1927 წლების სეზონი ახმეტელისთვის წარმატებული აღმოჩნდა. მისი ხელმძღვანელობით თეატრმა გამოუშვა ოთხი სპექტაკლი: „ზაგმუკი“, „ამერიკელი ძია“, „ვილჰელმ ტელი“, და „საჭე მარცხნივ“. კრიტიკოსების აზრით ამ სეზონმა ყველა მოლოდინს გადააჭარბა. ხელმძღვანელის უზარმაზარი შრომის შედეგად თეატრში მოხდა ძირეული ცვლილება და მაყურებლის წინაძე წარსდგა გარკვეული შემოქმედებითი სახის მქონე თეატრის მთლიანი ორგანიზმი. „ზაგმუკმა“ და „საჭე მარცხნივ“ თეატრი თანამედროვეობისკენ შემოაბრუნეს.. წინდაუხედაობად ამ სეზონში მხოლოდ „ამერიკელი ძია ითვლებოდა“.

„ზაგმუკი“ ალექსანდრე ახმეტელის პირველი დამოუკიდებელი დადგმა იყო.

„რეჟისორმა სანდრო ახმეტელმა და მხატვარმა ი.გამრეკელმა მოგვცეს დინამიური სანახაობა. ფორმალური მხრივ „ზაგმუკი“ ჩვენი სცენისთის დიდი მიღწევაა. აქტიორული შესრულების მხრივაც „ზაგმუკი“ ჩინებული გამოდგა. აქ პატარა როლის შემსულებელიც კი იქცევს ჩვენს ყურადღებას.  „ზაგმუკი“ ყოველმხრივ კარგი წარმოდგენაა. სამწუხაროა მხოლოდ, რომ ჩვენი საზოგადოება არ ესწრება ასეთ პიესებს. თეატრი ნახევრად ცარიელი იყო.“

1928 წლის 9 თებერვალს შედგა ალექსანდრე ახმეტელის სპექტაკლის - „რღვევის“ პრემიერა. სპექტაკლი, რომელიც სამ კვირაში მომზადდა, ინტენსიური რეპეტიციების და დაუღალავი შრომის შედეგად, რუსთაველის თეატრში გარდატეხა მოახდინა. ამ სპექტაკლმა აშკარა გახადა მანამდე არ გამოვლენილი სახე თეატრისა.

 1მარტს სპექტაკლს დაესწრო გამოჩენილი ქართველი მწერალი დ.კლდიაშვილი, რომელმაც წარმოდგენის დღიურში ჩაწერა: „გულგახარებული იმის დანახვით, რაც ვიხილე დასის მიერ წარმოდგენილ „რღვევაზედ“, ვაშას შევძახებ სასიქადულო ახალ ქართულ თეატრის დიდებულ მოღვაწეთ. დეე, ასეთი ბრწყინვალებით ემსახუროს და მწამს, რომ ემსახურება ხელოვნებას ხალხის საბედნიეროდ და შვენებისათვის“.

1928 წლის 25 ოქტომბერს „ანზორის“ პრემიერა შედგა.  სპექტაკლი აღიარეს თეატრის იდეოლოგიური ხაზის გაჯანმრთელების კიდევ ერთ ნიშნად.  „ანზორი“ აგრძელებს ახალი ქართული რევოლუციური თეატრის სტილის ძიებებს, მაგრამ ეს ცდა ადრინდელზე უფრო თამამია.

1931 წლის 22დეკემბერს შედგა „თეთნულდის“ პრემიერა და მყისვე იფეთქა კრიტიკულმა „ომმა“.

1933 წლის 9 თებერვალს „ყაჩაღების“ პრემიერა შედგა. შილერის “In Tirannos” იყო მისი უკანასკნელი გაბრძოლება „ტირანიის წინააღმდეგ“. „მსხვილი პლანით“ წარმოაჩინა ტირანიის გლობალური პრობლემა, კომუნისტურ და ფაშისტურ სისტემებს შორის „საერთო ნიადაგი“ გამოხატა და ეს დაადასტურა გამომძიებელთან დაკითხვის დროსაც.

1933 წლის 17 აპრილს მოულოდნელად გარდაიცვალა კ.მარჯანიშვილი.

თ. წულუკიძის მოგონებებიდან: „1933 წლის 17 აპრილი, დაუვიწყარი დღე. უბედური დღე!.. ჩვენ სარეპეტიციო დარბაზში ვართ. დრო - შუადღე, მიმდინარეობს მუშაობა „კვაჭიზე“... გახურებული რეპეტიციის დროს უცებ გაისმა კარზე ძლიერი, მომთხოვნი კაკუნი. წესის ასეთი დარღვევა!.. რაშია საქმე? ახმეტელი მოიღუშა: მისი ნებართვით თანაშემწე კარის გასაღებად გაემართა. გაიღო კარი და ფერწასული, სუნთქვაშეკრული, დიმიტრი მჟავია შემოვიდა, ეტყობა კიბეზე მორბოდა, უცებ ვერც გამოთქვა:

_ ბ-ნო სანდრო! კოტე მარჯანიშვილი... გარდაიცვალა!..

წამსვე სამარისებური სიჩუმე ჩამოვარდა. უნებლიეთ ყველამ მზერა ახმეტელს მიაპყრო. მას მიწის ფერი დასდებოდა, თვალები ჩაქრობოდა, იმ წამს დაბერდა ათი წლით. აკანკალებული ხელით უკან მდგომი სკამის ზურგი მოძებნა და ამ სკამზე დაეშვა დასუსტებული.. რამდენიმე წუთს გრძელდებოდა შეძრწუნებული ადამიანების... ეს სამარისებური მდუმარება. ახმეტელი ძლივს წამოდგა, უცნაურად გაყინული მზერა მოავლო იქ მყოფთ და ყრუდ ჩაილაპარაკა:

_ დღეს რეპეტიცია აღარ იქნება.

ჩაიკეტა თავის ოთახში და სამ საათს არ გამოსულა. ეცადნენ მასთან შესვლას, მაგრამ არავინ შეუშვა... მეორე დღეს, რეპეტიციის დაწყებამდე, ახმეტელმა გამოაცხადა, რომ უკლებლივ ყველა მსახიობი, უნდა დაესწროს მარჯანიშვილის პანაშვიდებსა და დაკრძალვას. ყველამ  უხმოდ მიიღო ეს განკარგულება“.

„ყაჩაღები“ და 1933 წლის გასტროლები - ახმეტელის შემოქმედების მწვერვალია და მისი წარმატების უმაღლესი წერტილი. მაშასადამე, ყველაზე ნაკლებ მყარი მწვერვალზე თავბრუსხვევა იცის. თანაც ისეთი სიმაღლიდან ბევრ რამეს ვერ ხედავ. ერთი კი იცოდა, რომ მართალი აღმოჩნდა. როდესაც შემოქმედებითობის თემად ორი სამყაროს-წარმავლისა და მომავლის-ბრძოლა აირჩია. როდესაც ირწმუნა რომ მის თანამედროვეს დიდი მასშტაბის ხელოვნება სწყურია - სულისშემძვრელი, კაშკაშა სანახაობა ის გრძნობდა თავისი დროის მშვენიერებას. მწვერვალზე მყოფი ახმეტელი წინ იყურებოდა და მსოფლიო ასპარეზზე ქართული ხელოვნების გატანაზე უარის თქმა არ შეეძლო. იქ გამარჯვება და ასე დაბრუნება აუცილებლი იყო და აი რატომ აღმოჩნდა ამ პერიოდში მისთვის ყურადღების ობიექტი თეატრსგარე სამყარო. თუმცა თეატრს შიგნით მუშაობა არ შეწყვეტილა. 1934 წლის 18 იანვარს შედგა „ინტერვენციას“ პრემიერა, ხოლო „ნაბიჭვრისა“- იმავე წლის 4 აპრილს. ვინ წარმოიდგენდა მაშინ, რომ ქართულ თეატრში ახმეტელის ცხოვრების ბოლო ფურცლები იწერებოდა... და რა საოცარია, რომ მსგავსად ამ ცხოვრების პირველი ფურცლებისა, ახლაც ახმეტელი ერთროულად დრამასაც დგამს და კომედიასაც. ეს არ ნიშნავდა წარსულისკენ მიბრუნებას, არამედ იყო ახალი სპირალი იმ შემოქმედებითი ევოლუციის, რომელიც ასე ბუნებრივია ყველა ხელოვანისათვის.

ახმეტელი მუშაობდა გატაცებით, თავდავიწყებით, სულდგმულობდა თეატრით, ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით. ყველა მისი ინტერესი და მისწრაფება, ყველა გრძნობა და ძალა თეატრს ეკუთვნოდა. იქვე ცხოვრობდა - მესამე სართულის სამი ოთახი ეკავა (ახლა იქ თეატრალურის ინსტიტუტის ერთი ძალიან დიდი აუდიტორიაა, რომელიც მის სახელს ატარებს). კოლექტივმა იცოდა, რომ ხელმძღვანელი მუდამ აქვეა, ახლოს, დღისა და ღამის ნებისმიერ დროს შეიძლება შემოაღოს კარი. დიდი მნიშვნელობა ქონდა ამას. მით უფრო, რომ ყველასთვის ცნობილი იყო მისი დამოკიდებულება დისციპლინისა და წესრიგისადმი. ადამიანურ ურთიერთობებში ძალიან უბრალო და მეგობრული ახმეტელი უკომპრომისო იყო იმ პრინციპების დაცვაში, რომლებიც სწამდა და რომლებსაც ახორციელებდა. შესაძლოა, ზოგჯერ მეტისმეტად სწორხაზობრივ ჯიუტად, მაგრამ მტკიცედ და თანმიმდევრულად. პროფესიონალი-ფანატიკოსი სანახევროდ არაფერს გააკეთებდა, და არც სხვას მისცემდა ამის ნებას. მით უფრო, რომ კოლექტივის მართვის ძირითად საშუალებად საქმისადმი, ვითარცა წმინდა სალოცავისადმი, თაყვანისცემა მიაჩნდა. ამაში იყო მისი ძალა, მაშასადამე, გარკვეული თვალსაზრისით, მისი სისუსტეც, ვინაიდან თუკი მოინდომებდი, ამ თვისების მის წინააღმდეგ მიმართვაც შეიძლებოდა. ნუ დავივიწყებთ, რომ ხელმძღვანელის ფანატიზმი დამქანცველია იმათთვის, ვისაც ის მეთაურობს - ხომ არ შეიძლება კოლექტივი მხოლოდ მისგვარი ადამიანებისგან შედგებოდეს. ამ კოლექტივის მუშაობა კი მუდმივ მშფოთვარე იყო. ასეთი ცხოვრება დამღლელია. ისიც, კი თვით ასე ძლიერი სანდრო ახმეტელი, მაინც დაიღალა, ალბათ. მართალია, ყოველნაირად ცდილობდა, არ აჰყოლოდა წვრილმანებსა და ჭორებს, მაგრამ ისინი მაინც იკვლევდნენ მისკენ გზას. თქმა არ უნდა, უფუჭებდნენ გუნებას... მისი თანამედროვენი გვიამბობენ, რომ ამ დროისთვის ახმეტელი სულ უფრო ხშირად იყო მოღუშული, მარტო ყოფნას არჩევდა. სარეპეტიციო დღიურებში შემონახული მისი განკარგულებები სულ უფრო მოკლე და მკაცრია. მეომარი იყო ბუნებით, მზად იყო შებმოდა ნებისმიერ მოწინააღმდეგეს ღია ბრძოლებში, მაგრამ ფარულ ვერაგობას ვერ უმკლავდებოდა.

მცირეა იმ წლების შესახებ შემორჩენილი მასალა, მაგრამ მაინც იგრძნობა ფარული დრამატიზმი, სულ უფრო და უფრო მეტად რომ მსჭვალავს ახმეტელის პიროვნებას მისი ცხოვრების გარეგნულად ასე ბედნიერ პერიოდში. შესაძლოა, გრძნობდა, რომ სტრატეგია და ტაქტიკა სცენურ ბრძოლებში სრულიადაც არ ნიშნავს ცხვორებისეულ ბრძოლათა ასეთივე დონით წარმოებას. ამგვარი განწყობილებით შეპყრობილი ადამიანი ადვილად უშვებს შეცდომებს. მანაც დაუშვა არაერთხელ. მაგრამ არა შემოქმედებითი მიზნებისათვის ბრძოლაში, არამედ ისეთ ადამიანებთან ბრძოლაში, რომლებიც თეატრსგარეთ იყვნენ, მაგრამ დიდი უფლებებით იყვნენ აღჭურვილნი: არ ითვალისწინებდა მათ ხასიათებს, ავადმყოფურ პატივმოყვარეობას, პირადი წარმატების სურვილს... იმასაც რომ მსახიობები შემოქმედებითი დიდების მოპოვებამდე ერთი არიან, ხოლო მისი მოპოვების შემდეგ- სრულიად სხვანი. ამავე მიზეზით თვითონაც შეიცვალა, რაღა თქმა უნდა. თეატრი კი არაა მხოლოდ წარმოდგენის დღესასწაული - ესაა კიდევ უამრავი ყოველდღიური საზრუნავი, ათასნაირი ურთიერთობა, რომელიც საქმის საკეთილდღეოდ მოითხოვს დათმობას, უკან დახევას, დიპლომატიას... აი, სწორედ აქ იყო მიმალული ის, რაც გულს უღრღნიდა წარმატებისა და აღიარების მწვერვალზე მყოფ სახელოვან შემოქმედს.

ბაქოში ბრწყინვალედ ჩატარებული გასტროლების დასასრულს, „ლამარას“ წარმოდგენის დროს მოხდა წარმოუდგენელი რამ. ა. ხორავა ნასვამი გამოვიდა სცენაზე. ამაზე ძლიერ დარტყმას ახმეტელს ვერ მიაყენებდი. ა. ხორავა მსგავსი საქციელის გამო წლების წინ უკვე დაისაჯა. ამის შემდეგ არავის გახსენებია შემთხვევა, ეს მსახიობი ნასვამი გამოსულიყო სცენაზე. მაშასადამე, ეს იყო მზაკვრობა ვიღაცის მიერ ახმეტელის რეაქციაზე ზუსტი ანგარიშით ჩაფიქრებული. თბილისში დაბრუნებისთანავე, ახმეტელის ბრძანებით ხორავა განთავისუფლებულ იქნა თეატრიდან. 13 სექტემებერს კი, თავად ახმეტელი გაანთავისუფლეს თეატრიდან, რადგან არ დათანხმდა ა.ხორავას და ა.ვასაძის აღდგენას თანამდებობებზე და მათთან მუშაობის გაგრძელებას.

1936 წლის 19 ნოემბერს მისი ცხოვრება შეწყდა ნიჭის ზეიმის ჟამს, დიდებისა და საყოველთაო აღიარების მწვერვალზე, როდესაც უამრავი სათქმელი სცენაზე განსხეულებას ითხოვდა. სათეატრო ასპარეზიდან ახმეტელის გაქრობამ, რათქმა უნდა, ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა თანამედროვეებზე. რასაკვირველია, განსხვავებული. მაგრამ ისინი, ვინც განიცდიდა დუმდნენ. ადრე მისი სპექტაკლები იწვევდა აზრთა შეურიგებელ შეტაკებას. ახლა აზრთა სხვაობა აღარ იყო - ყველაფერი მისეული უყოყმანოდ იყო უარყოფილი. ბრალი ედებოდა ფორმალიზმსა და ბურჟუაზიულ ნაციონალიზმში, ვინაიდან ის სცენური ხელოვნების რიტმულსა და ეროვნულ საფუძვლებს ეძებდა. ყველაფერს, რაც დაკავშირებული იყო ახმეტელის პიროვნებასა და შემოქმედებასთან ანადგურებდნენ. მაგრამ არსებობდა უჩინარი მხარე: რუსთაველის თეატრის მუზეუმის თანამშრომელმა ესტატე ბერიაშვილმა თავის ღარიბ საცხოვრებელში გადაიტანა ახმეტელის შემოქმედებასთან დაკავშირებული ყველა მასალა, უმთავრესად მისი ხელნაწერები, სარეპეტიციო დღიურები. იქ ინახავდა მათ 20 წლის განმავლობაში- რეაბილიტაციამდე. შემდეგ მან ეს მასალა სხვებისთვის შეუმჩნევლად და უხმაუროდ დაუბრუნა რუსთაველის თეატრის მუზეუმს. მიაჩნდა, რომ შეასრულა თავისი ზნეობრივი ვალი.

ს.ახმეტელი თანამოაზრეებთან ერთად XX საუკუნის 30-იანი წლების რეპრესიებს შეეწირა. რეჟისორი 1937 წლის 28 ივნისს დახვრიტეს.

ახმეტელის ცხოვრება იყო შეუდრეკელი, შეუპოვარი, ამაღლებული მომავლის რწმენით სხივმოფენილი. გამუდმებით ეძებდა პასუხს იმაზე, რასაც ცხოვრება ეკითხებოდა. მის მიერ შექმნილი თეატრალური სხეების სამყარო აღელვებდა და ატკბობდა, როგორც იმ დროის მაყურებლებს, ისე კრიტიკას, სპეციალისტებს. თავის დროს იგი სცენური ხელოვნების უჩვეულო, ბრწყინვალე ფორმით გამოხატავდა. ამიტომაც, სწორედ მისმა დრომ მიუჩინა ადგილი შემოქმედების მაღალ მწვერვალზე.

მისი ხელოვნება მიმართული იყო შემსრულებელთა და მაყურებელთა დიდი მასისკენ. ხელოვნებაში მიახლოებითი საშინელებად მიაჩნდა. ყველაფერი უნდა იყოს ნათელი, გარკვეული, გამოკვეთილი, თვალსაჩინო და უმთავრესს დაქვემდებარებული. მთლიანობის ყველა ნაწილი ზუსტი, ემოციები - ეფექტური. არაფერი ზედმეტი, არაფერი შემთხვევითი.ისინიც კი, ვინც არ სცნობდა ახმეტელის შემოქმედებას, ვერ უარყოფდნენ უკიდურესი ვნებისა და დინამიკის ზუსტ პლასტიკურ ფორმაში ჩამოსხმის მისეულ ოსტატობას. თავისებული სცენური ფორმების შეთხვზის მისი სითამამე განსაცვიფრებელი იყო თავისი მოულოდნელობით და იმით, რომ სრულიად არავის და არაფერს მოგაგონებდათ. მან სახელი გაითქვა რუსეთში იმ დროს, როდესაც ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო სტანისლავსკი, აქტიურად ეწეოდნენ სარეჟისორო მოღვაწეობა ნემიროვიჩ-დანჩენკო, მეიერჰოლდი, ტაიროვი, საქართველოში კი - მარჯანიშვილი.

ახმეტელმა ქართული თეატრის ეროვნული მოდელი შექმნა, რომელშიც მისი დროის ფეთქებადი ენერგია იყო დაბუდებული. რომ სპექტაკლზე მისული რიგით ადამიანად მისული, შინ მოქალაქედ, მამულიშვილად ბრუნდებოდა. დღეს ყველამ იცის, რომ სანდრო ახმეტელს თავისთვის არასოდეს უღალატია, რომ მიზნისაკენ მუდამ პირდაპირი გზით მიდიოდა, უშიშარი იყო და მორჩილებდა მხოლოდ ჭეშმარიტებას. არავითარ სხვა ძალას. ყოველნაერი სიცოცხლეც კი არ უნდოდა - მხოლოდ ღირსეული.

                                          სანდრო  ახმეტელის წერილი თეატრზე 1923წ.

ალექსანდრე ახმეტელის ჩანაწერები მისი სარეპეტიციო დღიურიდან:

„სანამდი... როლის ტექსტის სწავლას დაიწყებდეს, მსახიობი უნდა გაეცნოს იმ პიროვნების რიტმს, რომელსაც ის ანსახიერებს. ყოველი ადამიანი თავისი საკუთარი რიტმით ცხოვრობს და ამიტომ ყოველი განცდა სხვადასხვა ადამიანში, როგორც სხვადასხვა რიტმის მქონე სხეულში, სხვადასხვანაირად ყალიბდება. სხვადასხვა ადამიანი სხვადასხვანაირად განიცდის, რადგან მათ სხვადასხვა რიტმი აქვთ...

ამიტომ, როდესაც მსახიობი ამა თუ იმ ტიპს ანსახიერებს, პირველად უნდა გაიცნოს და შიეთავსოს რიტმი იმ ტიპისა, რომელსაც ანსახიერებს. ეს რიტმი უნდა გადაიქცეს იმ მსახიობის რიტმაც, რომელიც თამაშობს. ამის შემდეგ მსახიობი ეძებს ამ შეთვისებულ რიტმით გაჟღენთილი სხვადასხვა განცდის მოძრაობას და აქედან უკვე ირკვევა ამ ტიპის გარეგანი ფორმა. ხმა, სიარული, მოძრაობა და საერთოდ მყარდება სრული ჰარმონია აღებულ ტიპსა და მსახიობს შორის.“

„...ემოცია საფუძველია ხელოვნების. როგორ უნდა გამოიწვიო ემოციები? ადმაიანის ორგანიზმი ფსიქოფიზიკური აპარატია. ამ აპარატის მოძრაობაში მოსაყვანად საჭიროა გამღიზიანებელი... შემოქმედების საფუძველია თავის მეობის შესწავლა. როდესაც მსახიობმა იცის თავისი აპარატი, მხოლოდ მაშინ არის შემოქმედება შესაძლებელი. ემოციებში მონაწილეობას ღებულობს მთელი ორგანიზმი.“

„რა იყო ბოლოს და ბოლოს სანდრო ახმეტელი ქართული თეატრისთვის?

ჩემი ღრმა რწმენით, მისი სახელი უკავშირდება რაღაც წმიდათაწმინდას!..

აი, თუნდაც ქართულ ანბანს, ლექსს, ქართულ მელოსს, საგალობლებს,

ჩვენი ტაძრების განუმეორებელ იდუმალებას“.  (რ.სტურუა)

გამოყენებული ლიტერატურა:

“მეორე სიცოცლე“ - ნათელა ურუშაძე;

სარეპეტიციო დღიური;

გაზ. „მუშა“ 1927წ.

გაზ. „დრამატული საზოგადოების კრება“,1916წ. (№272);

„სალიტერატურო გაზეთი“ 1/II-33წ. ;

გაზეთი „კომუნისტი“, 1933წ. №37;

(მასალები დაცულია რუსთაველის თეატრის მუზეუმში.)

| თაკო მელიქიშვილი|

Read More →